Navigation Menu+

Kruševac i okolina u praistorijsko i antičko doba

Postavljeno u Istorija Kruševca

Pin It

Prve podatke o nalazima i nalazištima praistorijskog doba iz kruševačkog kraja srećemo dosta rano, krajem prošlog i početkom ovog stoleća. Te informacije se, zapravo, vezuju za slučajne nalaze, predmete koji su izorani, prikupljeni posle zemljanih radova, tako da često nedostaje uža lokacija ili precizniji podaci o uslovima nalaza. Ovakvi podaci se sreću i kasnije, između dva rata, da bi smo prve precizne podatke dobili tek osnivanjem Narodnog muzeja u Kruševcu.

Daljim istraživanjima i iskopavanjima, konkretno u Lazarevom gradu i okolini,  Makrešanu (Jazbina i Ornica) i Stalaću (Gologlava), prikupljeno je dovoljno podataka da se može dati opšta slika razvoja praistorijskih kultura na području Kruševca i u njegovoj okolini. Posebna su saznanja do kojih su došli arheolozi istraživanjem platoa kod Garskog potoka, koja su vršena u srednjem veku.

U periodu između 1961-1962 i 1973-1976, su istraživane i neke praistorijske nastambe iz ranog neolitskog perioda. Rezultati do kojih su arheolozi tog vremena došli su napravili redosled i razvoj praistorijskih kultura u Kruševcu : starčevačka, vinčanska, bubanjsko-humska, kostolačka, kultura ranog bronzanog doba, paraćinska, bosutsko-basarbi i najzad hipotetična keltska kultura. Prve dve označavaju neolitski period ovih oblasti, sledeće dve eneolitsko razdoblje (bakarno doba); paraćinska i jedna još nedefinisana kultura ranog bronzanog doba odgovarale bi bronzanom dobu, dok bi lokalna varijanta bosutsko-basarbi kulture pripadala starijem gvozdenom dobu. Podaci o nosiocima keltske kulture (mlađeg gvozdenog doba) nepouzdani su i oslanjaju se na nekoliko nalaza iz gornjih, razorenih slojeva kod Lazarevog grada.

Geografske i geološke odlike tla su bile jedan od najznačajnijih elemenata u izboru lokacija za podizanje naselja u praistoriji. Što su uslovi bili povoljniji, to je i kontinuitet življenja na jednom mestu bio duži. Takav slučaj je i sa područjem na kome se danas nalazi Kruševac sa okolinom. Pre svega misli se na povoljnu hidrografsku sliku, topografske karakteristike, geološku podlogu, kao i mogućnost komunikacije sa susednim područjima na severu, istoku, zapadu ili jugu. Kratka geografska pozicija teritorije mogla bi da se locira na uži trougao koji označavaju Zapadna Morava na severu, Rasina na istoku i Garski potok na zapadu, ili široki trougao koji je ograničen sastavkom Zapadne i Južne Morave s jedne i Jastrebcom sa druge strane. Kruševac čine dva brdovita zaleđa, Bagdala i Pakašnica, a ravnica prema Moravi. Taj deo je, u vreme praistorije, bio pokriven barama, izlivenim vodama Zapadne Morave, brojnim toponima –Kriva bara, Sprud, Kruševački ključ, Gornji ključ itd. Ovi podaci ukazuju na to da se ovakva geografska slika održala do danas. Ona je pogodovala razvoju života u praistoriji, posebno ranih zemljoradničkih kultura čiji su tragovi zabeleženi na mnogim mestima u Kruševcu i njegovoj okolini.

Područje Kruševca i njegove okoline nedovoljno je poznato u antičkom, odnosno rimskom periodu zbog nepovoljnih sistematskih arheoloških istraživanja antičkih lokaliteta, koja bi pružala novu sliku ove teritorije u rimsko doba. Do tih saznanja dolazimo oslanjajući se na podatke koji se odnose na celu rimsku provinciju Gornju Meziju koju su Rimljani osvojili tokom prvog veka pre nove ere, kojoj je pripadao Kruševac.

Godine 29 p. n. e. rimski vojskovođa Licinije Kras vodio je uspešne borbe na teritoriji današnje Srbije, tako da ovaj datum približno obeležava i vreme rimskih osvajanja naših krajeva.  Posle osvajanja i osnivanja provincije Gornja Mezija, tokom drugog veka dolazi do romanizacije ovih oblasti. Osnivaju se gradovi, delom na temeljima ranijih naselja starosedelaca ili pored značajnijih vojnih logora i utvrđenja. Gradovi u Gornjoj Meziji mogli su imati status municipija, slobodni gradovi sa samoupravom, koji su se mogli razviti u kolonije – gradove čiji su stanovnici imali puno rimsko građansko pravo, kao i mogućnost izrade novca. O samoj arhitekturi gradova u Gornjoj Meziji nemamo dovoljno podataka, ali može se zaključiti da su imali široke popločane ulice, vodovode i kanalizacije; u gradovima su se nalazile javne građevine – terme, bazilike. Raskošne palate i vile imućnih građana imale su poseban sistem za grejanje – hipokaust. Unutrašnjost je bila ukrašena mozaicima i fresko-slikarstvom. Oko gradova, na bedemima i duž puteva, su se nalazila groblja – nekropole. Usled razvoja rimskog carstva, političkih prilika i samog interesovanja stanovništva da car bude biran od strane naroda, Rimsko carstvo je krenulo da se deli. Učestali napadi varvara i samo njihovo naseljavanje na teritoriju današnje Srbije dovelo je do raseljavanja stanovništva i deljenja oblasti pod rimskom vlašću na –Dijeceze. Tada Gornja Mezija postaje Dijeceza Mezija i na jugu Mezije osniva se Dardinija, kojoj je pripadala i teritorija današnjeg Kruševca. U okolini Kruševca kao i u samom gradu pronađeno je dosta tragova života iz vremena Rimskog carstva, ali  nisu u dovoljnoj meri istraženi. Još je Feliks Kanic, obilazeći ovu oblast, pisao o rimskom putu koji je vodio od Trstenika i Kruševca prema Brusu i Aleksandrovcu, a odatle ka topionicama rude u podnožju Kopaonika. Kanic takođe pominje da je postojalo rimsko naselje u selu Maskare. Tamo su, na lokalitetu Bedem, pronađeni ostaci utvrđenja, a unutar njega nađeni su ostaci zgrada, kao i rimski novac. Ostaci antičke arhitekture pronađeni su i u selu Bačina, prilikom sondiranja koje je vršio Muzej grada Kruševca. Tom prilikom su otkriveni temelji rimske građevine za koju se veruje da je Villa Rustica. Za temelje građevine pronađene u selu Majdevu, zidane kamenom i opekom, ne može se pouzdano reći šta predstavljaju. Dosta rimske opeke je nađeno i u gradu Stalaću, kao i Trsteniku, što je ne sumnjivo dovoljan dokaz da je taj kraj bio pogodan za izradu keramike i opeka, što takođe potvrđuju nalazi keramičkog posuđa i predmeta na tim lokacijama.

Pretpostavku da je Kruševac u rimsko doba bio naselje, izrekao je Kanic, koji je smatrao daje srednjevekovni srpski grad Kruševac podignut na antičkim osnovama. Mada se uglavno sumnjalo u ovo Kanicovo mišljenje, prilikom arheoloških radova na mezulani, u okviru Lazarevog grada, otkriveni su fragmenti rimske keramike koji Kanicovu tvrdnju potvrđuju. U samom Kruševcu nađena je bronzana statueta mladića u kratkoj odeći koja, pod pretpostavkama, prikazuje pomoćnika pri obredima žrtvovanja. Na osnovu stilskih odlika ova osnova datira iz drugog veka.

Teritorija Kruševca bila je značajna i u vreme rane Vizantije. Arheološka rekognosciranja ovog terena pokazala su da su se na širem području Kruševca i okoline nalazila ranovizantijska utvrđenja koja su verovatno imala zadatak da brane i štite put koji vodi prema rudonosnim oblastima.

 

Pripremila: Milena Milenković

Literatura: Vasić, P. (1990). Umetnička topografija Kruševca. Novi Sad: Matica Srpska

Pošalji komentar

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Tags: , , , ,