Navigation Menu+

PRVI POČASNI GRAĐANIN KRUŠEVCA

Postavljeno u Kruševac kroz reči, Priče sugrađana

Pin It

 

PRVI POČASNI GRAĐANIN KRUŠEVCA

– DRAGUTIN GAVRILOVIĆ-

Dragutin Gavrilović rođen je 25.maja 1882. godine u Čačku od oca Petra, lokalnog krojača i majke Milke, domaćice. Posle završenog šestog razreda gimnazije postao je pitomac Vojne akademije. Završio je 32.klasu Vojne akademije u Beogradu 1901. godine. Pitomci ove klase posebno su se istakli u ratovima za oslobođenje i ujedinjenje, a njihovoj slavi mnogo je doprineo i Dragutin Gavrilović. Ukazom Kralja Aleksandra Obrenovića, 15. avgusta 1901. godine, proizveden je u čin pešadijskog potporučnika kao 109. u rangu od 192 svršena pitomca. Posle Vojne akademije je postavljen za komandanta Desetog pešadijskog puka moravske divizije u kojem su bili vojnici iz Čačanskog okruga. Na dužnosti vodnika X puka “Takovskog” u Gornjem Milanovcu i Čačku se pokazao kao vrlo sposoban oficir. Odlikovan je medaljom za vojničke vrline 1908.godine. Učestvovao je u Balkanskim ratovima, a za pokazanu hrabrost na bojištu nagrađen je zlatnom medaljom “Miloš Obilić” i unapređen u čin majora. Slavu nacionalnog junaka Dragutin Gavrilović stekao je u Prvom svetskom ratu. Za zasluge na bojnom polju, posle Kolubarske bitke odlikovan je Ordenom Karađorđeve zvezde sa mačevima IV reda.

 

Slika 1. Major Dragutin Gavrilović

Screenshot 2014-02-04 18.32.06

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Screenshot 2014-02-04 18.32.061

Slika 2.Kuća Dragutina Gavrilovića u Čačku (današnja ulica Cara Lazara)

Pukovnik Dragutin Gavrilović, ostao je upamćen po svom govoru vojnicima pred presudnu bitku, 7. oktobra 1915. godine, i po junaštvu koje su u toj bici iskazali on i njegovi saborci. Gavrilović i njegovi ratnici ponudili su svoje živote na oltar Otadžbini, podmetnuli su svoja junačka prsa pred daleko nadmoćnijeg neprijatelja, ne bi li omogućili srpskoj vojsci i narodu da se spase pred hordama neprijatelja. Nisu želeli da Beograd, dragulj u srpskoj Kruni predaju neprijatelju bez borbe.

 

Obale Save i Dunava, na prostoru od današnjeg Brankovog do današnjeg Pančevačkog mosta, od daleko brojnijih nemačkih i austrougarskih snaga branili su delovi 10. i 7. puka, ostaci Sremskog odreda (pod komandom bivšeg austrougarskog poručnika Ignjata Kirhnera) i ostaci Žandarmerijskog odreda (pod komandom naturalizovanog Nemca poručnika Đorđa Roša). Ostatak 7.puka i trećepozivci bili su ukopani na Adi Ciganliji i branili taj sektor fronta od nemačkog iskrcavanja.

U toku borbi za odbranu Beograda od 6. do 9. oktobra 1915. godine Austrijanci su forsirali Dunav i iskrcali se na delu obale koji je držao 2. bataljon majora Dragutina Gavrilovića. Neprijateljske jedinice zauzele su  nasip iza Železničkog mosta, na samoj obali Dunava i tu se ukopale. Žestoko dejstvo artiljerije proteklih dana pretvorilo je srpske položaje u tom kraju Beograda u ruševine, ali su hrabri srpski branioci i dalje pružali otpor. Rastojanje između srpskih i austrijskih položaja na pojedinim mestima iznosilo je svega 20 do 30 metara. Zadatak branilaca na ovim položajima bio je da neprijatelju nikako ne dozvole da utvrdi mostobran. Tog 7.oktobra Rošov Žandarmerijski odred koji je prvi napao neprijateljske položaje, negde oko 14 časova, nije uspeo da potisne neprijatelja, čak ni po cenu ogromnih gubitaka. Ispostavilo se da je jedina mogućnost da se daleko nadmoćniji 59.austrougarski puk u potpunosti odbaci bila da sve raspoložive srpske jedinice na ovom sektoru fronta izvrše opšti kontranapad.

Screenshot 2014-02-04 18.32.0611

Slika 3.Četa X kadrovskog pešadijskog puka, koja je izginula u odbrani Beograda 1915.god., snimljena pred svoju pogibiju u dvorištu kafane ,,Venecija’’ na Savi

Zato je negde između 14:00-14:30 časova major Gavrilović prikupio tri voda svog 2.bataljona, dva voda 3. bataljona, ostatke Sremskog i Žandarmerijskog odreda pred kafanom ,,Jasenica’’ Okupljenim vojnicima (kojih je bilo 300) major je izdao sledeću zapovest:

Junaci!

Tačno u 15 časova neprijatelja treba razbiti vašim silnim jurišem, razneti vašim bombama i bajonetima. Obraz Beograda, naše prestonice, mora da bude svetao.

Vojnici! Junaci!

Vrhovna komanda izbrisala je naš puk iz svog brojnog stanja. Naš puk je žrtvovan za čast Beograda i Otadžbine.Vi nemate dakle, da se brinete za vaše živote, oni više ne postoje.

Zato napred, u slavu! Za Kralja i Otadžbinu! Živeo Kralj! Živeo Beograd!’’

Ovaj govor ušao je u sve vojne enciklopedije, priručnike i u istorijske udžbenike.Napad srpske vojske je razbijen, a major Gavrilović je teško ranjen, a 9.oktobra Beograd je pao.

Karađorđeva ulica, okolina Kule Nebojša, prostor Donjeg grada i današnjeg Zoološkog vrta postali su poprište krvave bitke u kojoj je većina srpskih vojnika izginula, a sam major Gavrilović dva puta je ranjen.

Jedan od učesnika juriša i bitke na Dunavskom keju ovako se opisuje svog komandanta majora Gavrilovića u tim trenucima: „Naiđe, iznenada, major Gavrilović. Ruka mu u krvavim zavojima. Ne pokazuj se previše! ‐zapoveda vojnicima. Ne istrčavaj! Čekaj da priđe. Nišani, pa gađaj! Ne pucaj u vazduh, nisi na svadbi! Gađaj u meso! Jednog, koji je glavu izložio mecima, povuče za nogu.Posle odjuri dalje, da hrabri iznemogle vojnike. Malo posle šapatom stiže vest da je major Gavrilović ranjen. Po drugi put…“

Još uvek neoporavljen od teških rana major Gavrilović se sa srpskim trupama povlačio preko Albanije, iskusivši sve nedaće „Albanske golgote“. Iako lekari nisu imali nimalo optimističke prognoze njegovog zdravstvenog stanja, major Gavrilović je u toku povlačenja srpske vojske komandovao svojim 2.bataljonom koji je štitio povlačenje dela trupa i istakao se u borbama kod Rekovca i kod Novog Brda 1915. Naročito je bila velika njihova zasluga u borbama na Šimširovom Brdu iste godine, kada su omogućili prelazak Moravske divizije preko čuvenog Vezirovog mosta. Gavrilović i njegove desetkovane trupe bespoštedno su štitile od Arnauta svoje iznemogle drugove i narod koji se sa vojskom povlačio preko ledenih albanskih gudura.

Na Solunskom frontu major Gavrilović je, za ranije zasluge u Odbrani Beograda unapređen u čin potpukovnika i odlikovan Ordenom Belog orla sa mačevima. Od 1916. do 1918. godine sa svojim vojnicima se istakao u borbama na istočnom i zapadnom Veterniku, Trnavskoj Kosi i Obloj Čuki, za šta je odlikovan još jednom Karađorđevom zvezdom i dva puta Ordenom belog orla. Učestvovao je i u proboju Solunskog fronta i operacijama za oslobođenje Srbije i stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (Kraljevina SHS).Posle proboja Solunskog fronta vojvoda Bojović odmah predložio za unapređenje u čin pukovnika, ali da je vojvoda Stepa Stepanović bio protiv toga jer je smatrao da je Gavrilović „isuviše mlad za pukovnički čin“.

Posle puča od 27. marta 1941, đeneral Ljubomir Simović ponudio je pukovniku Gavriloviću, u znak izvinjenja i nadoknade, unapređenje u đeneralski čin i mesto ministra u novoj pučističkoj vladi. Prema svedočenju Gavrilovićevih potomaka pukovnik mu je odgovorio: „Ne želim ni đeneralski čin, ni ministarsku fotelju. Ja sam samo vojnik.“

Dragutin Gavrilović zarobljen je pretposlednjeg dana Aprilskog rata, 16. aprila 1941. godine u Sarajevu. Sa mnogobrojnim srpskim oficirima u službi Jugoslovenske Kraljevske vojske odveden je u logor u Nirnbergu, a potom prebačen u logor u Hamelburgu, u kome je ostao do kraja rata. Dok je bio u zarobljeništvu, na njegov izričit zahtev njegova porodica odbila je da prima pomoć koju je dodeljivala vlada Milana Nedića. Kao najstariji oficir u Logoru zalagao se za poštovanje Ženevske konvencije o ratnim zarobljenicima.Priča se da je pukovnik Gavrilović, kada je napuštao zarobljenički logor, odbio da kao najstariji zarobljenik izađe prvi. Izašao je poslednji, iako mu je staro ratničko srce žudelo za Beogradom i porodicom.

 

AScreenshot 2014-02-04 18.32.06112

BScreenshot 2014-02-04 18.32.061122

Slika 4.Dragutin Gavrilović (A)Pre početka rata 1941. i (B) posle povratka iz zarobljeništva 1945.

 

U oslobođenu zemlju vratio se teško bolestan.Umro je 19.jula 1945. godine u svojoj kući u Beogradu. Sahranjen je na Novom groblju u Beogradu.

 

 

 

 

SLUŽBA U KRUŠEVCU

Posle Prvog svetskog rata potpukovnik Dragutin Gavrilović bio je komandant u više mesta‐ Kikindi, Vršcu i Segedinu. U čin pukovnika unapređen je 27.oktobra 1920, a potom je postavljen za komandanta 47. (12) puka koji je bio stacioniran u Kruševcu u kasarni „Car Lazar“.

Screenshot 2014-02-04 18.32.061122321

Slika 5.Deca Dragutina Gavrilovica

Na službi u Kruševcu Gavrilović je proveo najlepše godine svog života. Tu se oženio svojom suprugom Darinkom i dobio petoro dece: četiri ćerke (Milicu, Ljubicu, Dragicu i Emiliju) i sina Dragoša. Sve ćerke udale su se za oficire, a sin je završio Vojnu akademiju i uoči II svetskog rata dobio čin kapetana. Zetovi su umrli u nemačkim logorima, a sin Dragoš je preživeo zarobljeništvo, emigrirao u Sjedinjene Američke Države, oženio se i umro 1979.godine.

Gavrilovićev puk je bio jedan od najuspešnijih u Vojsci Kraljevine SHS. Najuspešnije je savlađivao redovnu nastavu i služio za ugled u svakom pogledu.Gavrilovića su nadređeni isticali kao veoma uspešnog starešinu.Za najbolje izvedenu nastavnu obuku vojnika u nastavnoj 1925/26.godini Gavrilović je odlikovan Ordenom Svetog Save IV reda.

Pukovnik Gavrilović je u Kruševcu proveo punih 10 godina (1920‐1930). U tom periodu aktivno je radio u Aero‐klubu, bio predsednik Streljačke družine „Obilić“ i Sokolskog društva. Kada je 1930.premešten u Beograd, u znak zahvalnosti za njegov desetogodišnji rad na kulturnom i humanom polju,7. maja 1930. godine, proglašen je za prvog počasnog građanina grada Kruševca.

Ovo priznanje mu je uručio ugledni kruševački sudija i predsednik opštine Đorđe Drenovac.Sokolsko društvo proglasilo ga je svojim počasnim članom.

Za vreme službovanja u Kruševcu pukovnik Gavrilović je sa porodicom živeo u današnjoj ulici Majke Jugovića (tada Dušanovoj ulici), u kući na kojoj se danas nalazi spomen‐ploča.(Slika 6.).Kao ugledni građanin, uvažena ličnost i po položaju prisustvovao je svim važnijim događajima i manifestacijama. Posebno je zaslužan za podizanje Sokolskog doma, zgrade koja se nekada nalazila na delu Arheološkog parka. Ovo zdanje porušeno je 60‐tih godina u sklopu arheoloških istraživanja Lazarevog grada.

Screenshot 2014-02-04 18.32.061122321351

Slika 6. Spomen ploča postavljena 1990.godine na kući (ul. Majke Jugovića br. 24) u kojoj je živeo major Dragutin Gavrilović u Kruševcu

O periodu Gavrilovićevog života i rada u Kruševcu, kao i o njegovom značaju u srpskoj istoriji, prvi put se u ovom gradu javno govorilo 1990. na inicijativu Društva za negovanje tradicija oslobodilačkih ratova Srbije. Tada je u organizaciji Skupštine opštine i Narodnog muzeja u Kruševcu na njegovoj kući postavljena spomen‐ploča. Dragutin Gavrilović je ulicu sa svojim imenom u Kruševcu dobio tek 2004. godine, kada je izvršen proces preimenovanja gradskih ulica.

Spomen obeležje majoru Dragutinu Gavriloviću u Beogradu je prvi put postavljena 1995, otada je dva puta uništavano. Poršle godine 7.oktobra na inicijativu glumca Tihomira Arsića ponovo je postavljena spomen ploča na uglu ulice cara Uroša i Mike Alasa u Beogradu gde je 7. oktobra1915 godine major Gavrilović održao govor vojsci.

32Screenshot 2014-02-04 18.32.06112232135153

Slika 7.Spomen ploča postavljena 7.10.2013.godine u Beogradu

Za pokazanu hrabrost i samopregor u ratu i miru pukovnik Gavrilović je odlikovan sa 18 odličja (slika 8.): Karađorđevom zvezdom IV reda, Karađorđevom zvezdom sa mačevima IV reda, Ordenom Belog orla sa mačevima V, IV i III reda, Ordenom Svetog Save IV reda, dvaputa Oredenom Jugoslovenske Krune IV reda i jednom III reda, Zlatnom medaljom za hrabrost, Zlatnom medaljom „Miloš Obilić“,Medaljom za vojničke vrline i francuskim Ratnim krstom i Legijom časti, Spomenicom Srpsko‐turskog rata 1912 „Osvećeno Kosovo“, Spomenicom Srpsko‐bugarskog rata 1913. godine, Spomenicom Svetskog rata (1914‐1918) i Albanskom spomenicom 1915.godine. Sva njegova odlikovanja njegova porodica je predala na čuvanje Narodnom muzeju u njegovom rodnom Čačku.

Screenshot 2014-02-04 18.32.06112232135153

Slika 8. Odlikovanja Dragutina Gavrilovica

 

Bend Beogradski sindikat objavio je 2010.godine pesmu ,,Olovni vojnici’’, sa tekstom na temu Prvog svetskog rata. Tekst pesme počinje upravo citatom čuvenog Gavrilovićevog govora.

Reference

  1. Popović, N.B., (2000), Srbi u prvom svetskom ratu 1914-1918, Društvo istoričara Južnobačkog i Sremskog okruga, Novi Sad
  2. Simonović, S., (2011), Enciklopedija Kruševca i okoline,
  3. http://krusevacgrad.rs/sr/332/60/3429/?tpl=43(21.01.2014.)

 

Fotografije preuzete (28. januara 2014.god.) sa internet stranica:

 

  1. www.bastabalkana.com
  2. www.riznicasrpska.net
  3. http://prvisvetskirat.wikidot.com
  4. www.wikipedia.org

Autor: Aleksandar Đorđević

Pošalji komentar

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,